Mustafa Kemal Paşa’nın Mücadelesi: Cumhuriyetin İlanı

ANKARA – Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkarak milli mücadele için ilk adımı attı. 8 Temmuz 1919’da Erzurum’da askerlik görevinden istifa eden Mustafa Kemal, kurmay heyetindeki Mazhar Müfit Kansu’ya gizli bir yol haritasını yazdırdı. Kansu’yu uyararak “Bu defter kimseye gösterilmeyecek. Gizli kalacak” dedikten sonra şu açıklamayı yaptı: “8 Temmuz 1919 sabaha karşı. Pekâlâ, yaz. Bir: Zaferden sonra hükümet biçimi cumhuriyet olacaktır.”

Cumhuriyet’in ilanı için hazırlanan Anayasa değişikliği teklifinin orijinal nüshası. Teklifin birinci maddesinde, “Türkiye Devleti’nin şekl-i hükümeti cumhuriyettir” ifadesi yer alıyor. Bu maddenin kabulü ile Cumhuriyet ilan edilmiş oldu.

İSTİHBARAT DOĞRU

Mustafa Kemal’in milli mücadelede zafere ve cumhuriyete olan inancı tamdı, ancak zaferin ve uygun zamanın beklenmesi gerekiyordu. İngiliz istihbaratı, Ankara’daki gelişmeleri yakından takip ediyordu. İşgal yönetimi tarafından gönderilen istihbarat raporuna göre, Ankara’da kurulan hükümetin, cumhuriyet olmasına rağmen halkın padişah karşıtı duyguları nedeniyle bu durumun açıkça ifade edilmediği belirtiliyordu.

Büyük Zafer, 30 Ağustos 1922’de Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile kazanıldı. Diplomatik zafer için Lozan Antlaşması’nın onaylanması bekleniyordu. Antlaşma, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde 23 Ağustos 1923’te onaylandı ve 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildi. Atatürk, Cumhuriyet’in ilanını 1927’de kaleme aldığı Nutuk’ta detaylarıyla anlattı.

SON GECE…

28 Ekim 1923, Çankaya Köşkü

“Yemek sırasında: ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim. Orada bulunan arkadaşlar hemen kararımı destekledi. Yemeği bırakıp kısa bir program hazırlayarak arkadaşları görevlendirdim. Programımı ve talimatlarımı anlayacaksınız! Ankara’da bulunan tüm arkadaşları davet etmeme gerek duymadım çünkü onların da benim gibi düşündüklerinden emindim. O gece birlikte olduğumuz arkadaşlar erken ayrıldı, yalnızca İsmet Paşa kaldı. Onunla birlikte bir kanun tasarısı hazırladık.”

ÖNCE PARTİ GRUBU

29 Ekim 1923, Halk Fırkası Toplantısı

“(…) Meselenin önemi açıktı. Görüşme devam etti ve yeterlik teklifi kabul edildi. Teklifim ve maddeler tek tek okunup kabul edildi. Parti Grubu toplantısı sona erdi ve hemen Meclis toplantısı başladı.”

‘YAŞASIN CUMHURİYET’

Meclis, 18.00

“Saat 18.00’di. Kanun teklifi incelendi ve öncelikle Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda değişiklik yapılması önerisi kabul edildi. Kanun, konuşmalardan yükselen ‘Yaşasın Cumhuriyet!’ sesleriyle alkışlandı.

Saat 20.30’da kabul edildi

Atatürk, Nutuk’ta Meclis’in Cumhuriyet kararını 29/30 Ekim 1923 gecesi saat 20.30’da verdiğini ifade ediyor. Cumhurbaşkanı seçimi de aynı gece oy birliği ile gerçekleşti ve Mustafa Kemal Paşa Cumhurbaşkanı seçildi.

Cumhurbaşkanı olarak yaptığı ilk konuşma

Atatürk, Meclis’te yaptığı ilk konuşmada Türkiye’nin değerini ve vasfını vurgulayarak yeni rejiminin başarılı olacağını ifade etti. Cumhuriyetin, Türk milletinin kazandığı zaferlerle daha da yüceleceğini belirtti.

“Milletimiz, Türkiye Cumhuriyeti’ni eserleriyle kanıtlayacaktır. Bu yüksek rejimi kuran Türk milleti, bundan sonra da zaferler kazanacaktır.”

Atatürk, konuşmasını şu sözlerle tamamladı: “Daima milletin sevgi ve güvenine dayanarak ilerlemeye devam edeceğiz. Türkiye Cumhuriyeti mutlu, başarılı ve zafer dolu olacaktır.”